گلپونه های خیس

Capnodis tenebrionis L. (Caleoptera, Buprestidae)

لاروهای "سرپهن" این آفت از ریشه و تنه بسیاری از درختان میوه، بخصوص درختان میوه هسته‌دار تغذیه می‌کنند. درختان سیب و گلابی بعضی از باغات لبنان مورد حمله گونه‌ای ازCapnodis قرار می‌گیرند که احتمالاً گونهtenebrionis می‌باشد. Talhouk, 1941, Martin 1951 وجود این آفت را روی به درالجزایر گزارش کرده اند. این حشره در بسیاری از کشورهای اطراف دریای مدیترانه و همچنین در قسمت‌هایی از روسیه وجود دارد
 (Balachowsky et Mesnil, 1935).

"حشره کامل سوسک بزرگی است به طول ۱۵ تا ۲۷ میلیمتر به رنگ سیاه کدر و پوشیده از غبار سفید شفاف پراکنده در سطح بدن- لکه های سیاه در بعضی از قسمتهای بدن مشخص تر از سایر قسمت‌هاست. سر مثل سایر حشرات تیرهBuprestidae کوچکتر از پیش قفسه سینه و در زیر آن قرار گرفته، سر مجهز به یک جفت شاخک ۱۱مفصلی و دو چشم مرکب به رنگ قهوه ای است. پیش قفسه سینه که گاهی توسط افراد مبتدی با سر اشتباه می‌شود خیلی پهن بوده و مثل بالپوشها خیلی سخت و ناهموار است. تخم‌هایtenebrionis C. برنگ سفید شیری- کم و بیش تخم مرغی شکل به قطر ۱و بطول ۵/۱ میلیمتر می‌رسند. لاروها برنگ سفید شیری- خیلی نرم و چروک خورده می‌باشند. سر لارو برنگ قهوه ای و قسمت اعظم آن با قفس سینه پوشیده شده- قفس سینه خیلی عریض تر از سایر مفصل های بدن و در دو قسمت پشتی و شکمی‌از صفحه سختی پوشیده شده- لاروها پس از تکمیل رشد به ۶۵ میلیمتر می‌رسند- شفیره پهن و سفید رنگ می‌باشند.

حشرات کامل عموماً از اردیبهشت ماه به بعد ظاهر می‌شوند. ظهور حشرات کامل در سواحل سوریه و لبنان حداکثر تا تیر ماه و در درة Beqa, a و Zebdani بین ماه های تیر و مرداد است.

بنا بر مشاهدات Rivnay, 1946 و Martin, 1950فقط سوسکهایی که در اول فصل ظاهر می‌شوند از نظر جنسی بالغ شده و قادر به جفتگیری و تخم ریزی هستند. حشراتی که دیر ظاهر شوند قبل از بلوغ جنسی به خواب زمستانی می‌روند. بنابر مشاهدات feron, 1950 حشرات ماده ۲تا ۳هفته پس از ظهور تخم ریزی می‌کنند که از اواسط خرداد ماه شروع شده و تا آخر شهریور ماه ادامه می‌یابد.

بررسی های Rivnay, 1946 و Gairaud et Bessonو Feron نشان می‌دهد که آستانه حرارتی برای شروع تخم ریزی این حشره بالای ۲۶درجه سانتیگراد می‌باشد. بعقیده Rivnay, 1945 رشد و نمو tenebrionis C. در حرارت نزدیک به ۱۸درجه تقریباً صفر بوده و ضریب ثابت حرارت برای رشد لاروها (از مرحله باز شدن تخم تا موقع شفیره شدن) معادل ۹۰۰درجه روز می‌باشد. مشاهدات تکمیلی Gairaud et Beson نشان می‌دهد که دوران قبل از شفیرگی و دورة شفیرگی حدود ۴۰ روز طول می‌کشد. نتایج این بررسی ها ما را به اهمیت Capnodis در کشورهای سوریه و لبنان و مناطق ساحلی آنها متوجه می‌سازد.

همانطور که قبلاً هم گفته شد حداکثر تعداد حشرات کامل از اواسط خردادماه تا اواخر شهریور ماه دیده می‌شوند. فعالیت حشرات نیز در این ماه ها با نیاز حرارتی آنها مطابقت می‌نماید.  سوسکهایی که دیر ظاهر می‌شوند قبل از بلوغ جنسی به خواب زمستانی رفته و فرصت تولید یک نسل را تا اواسط تابستان سال دیگر از دست می‌دهند و این سوسکها همانهایی هستند که معمولاً در اوایل فصل بهار و در فروردین ماه به چشم می‌خورند.

لاروهای حشراتی که تازه ظاهر می‌شوند از برگها و همچنین از پوست شاخه گیاهان میزبان تغذیه می‌کنند Gairaud et Beson, 1950;Bodenheirmer 1930) Rivnay,1946 ; (Feron,1950 و بنا بعقیده Feron تغذیه حشرات کامل از نهالهای جوان می‌تواند خیلی مضر باشد.

سوسکهای ماده پس از مدتی تغذیه به جفتگیری و تخم ریزی می‌پردازند. هر حشره می‌تواند در طول عمر خود بیش از ۳۰۰عدد تخم قرار دهد(Guessous) .

بنا بعقیده Rivnay,1946 تعداد تخم هر حشره ماده tenebrionis C. در شرایط آزمایشگاهی بین ۵۹تا ۱۸۴۵عدد می‌باشد. بررسی های Martin نشان می‌دهد که حداکثر تعداد تخم هر حشره در روز ۱۰۰عدد و حداکثر تعداد تخم در طول عمر هر حشره ۶۴۳عدد می‌باشد.

تخم‌ها اغلب در درزهای و چین خوردگی های پوست قرار داده می‌شوند. گاهی در سطح خاک هم دیده می‌شوند. اغلب تخم‌ها روی پوست و تنه و در پائین تر از سطح خاک قرار داده می‌شوند. بنا بر مشاهدات Feron,1950 حد اکثر تخم‌ها در سطح خاک و در شعاع ۵۰سانتی متری تنه درخت قرار داده می‌شوند. این وضعیت مکرراً بوسیله محقق نامبرده در سوریه و لبنان مشاهده گردیده است.

طبق بررسی های Rivnay,1944 رطوبت نسبی زیاد برای تخم‌های این حشره بسیار کشنده می‌باشد. بنابر مشاهدات نامبرده رطوبت نسبی ۶۶تا ۷۵درصد موجب مرگ فقط ۷ الی ۸ درصد موجب نابودی ۹۵ درصد تخم‌ها می‌گردد. بنا بعقیده نامبرده، وجود نمک های جاذب الرطوبه در پوسته تخم‌ها موجب شده که تحمل تخم‌ها در شرایط رطوبت کم افزایش یابد.

لاروهای کوچک پس از خروج از تخم‌ها مستقیماً پوسته تنه و یا ریشه را سوراخ کرده و وارد چوب می‌شوند. چناچه تخم‌ها در خاک موجود باشند لاروهای جوان مستقیماً و با بکار بردن حس بویائی بسرعت به سمت ریشه ها جلب می‌شوند. بنا به عقیده Bodenheimer, 1930 خاکهای شنی خشک عملاً غیر قابل عبور برای لاروها می‌باشند.

لاروها از لایه کامبیوم و چوب تنه و یا ریشه تغذیه کرده و دالانهای غیر منظم ایجاد می‌کنند. طول دالانها ممکن است بین ۴۵-۳۰ سانتیمتر و یا بیشتر برسد.

از نظر تعداد، لاروهائی که بدرون تنه وارد می‌شوند ممکن است خیلی زیاد باشند. مؤلف کتاب در منطقه Aley لبنان و در تنه یک درخت آلو رقم Santa Rosa تعداد ۲۸۳ لارو شمرده است.

بنابر نظریات Feron,1950 لاروهای جان که به درون تنه درخت راه می‌یابند به سمت بالای تنه حرکت می‌کنند. لاروها پس از تکمیل رشد به سمت پایین حرکت کرده و در محل طوقه و یا در داخل ریشه در زیر خاک تبدیل به شفیره می‌شوند. از میان ۲۴۰ شفیره که نام برده شد، ۷۲ درصد در محلهایی بین یک سانتیمتر بالای طوقه تا ۱۰ سانتیمتری زیر سطح خاک در ریشه قرار داشتند. ۵۶  درصد این شفیره‌ها در ریشه و در اعماق بین ۲ تا ۷ سانتیمتری زیر خاک بودند. بنا بهعقیده Martin این حشره دارای چهار سن لاروی می‌باشد. در تنة درخت  هلو در دورة سنین اول تا چهارم به ترتیب از ۱۵-۶روز و ۲۴-۹روز ۳۲-۱۱ روز و ۱۰ماه یا بیشتر به طول می‌انجامد.

نامبرده همچنین متذکر می‌شود که لاروهای حاصله از تخم‌های حشرات ماده زمستان گذران، در سن چهارم به خواب زمستانی (Hibernation)می‌روند. ولی لاروهای حاصله از حشرات مادة نوظهور زمستان را در سنین دوم یا سوم سپری می‌کنند.

لاروها فضولات کم و بیش خشکی از خود خارج می‌سازند که شبیه به خاک ارة ریز و به رنگ قرمز متمایل به قهوه ای بوده و در دالانهای تغذیه ریخته می‌شود. هر قدر که لاروها بیشتر تغذیه می‌کنند فضولات تازه تر فضولات کهنه را فشار داده و از دالانها به خارج می‌ریزند. از روی این علایم می‌توان به وجود لاروها در تنه‌های آلوده پی برد. در درختان هسته دار، دالانهای تغذیه ژانرCapnodis به وسیله فضولات لاروی فشرده می‌شود لذا دسترسی به لاروها از طریق فرو بردن سیم به درون دالانها به منظور خارج نمودن آنها مشکل می‌باشد.

شفیره‌ها در حجره هایی که قبلاً به وسیله لاروها در دالانهای تغذیه آماده شده درست می‌شوند. این حجره ها قسمتی از دالان تغذیه است که عریض‌تر شده و دیوارة خارجی آن متشکل از یک لایه نازک و غیر زنده پوست تنه می‌باشد. سوراخ ورودی لاروها معمولاً به وسیله توده ای از فضولات بسته می‌شود. لاروهایی که رشد آنها به تأخیر افتاده ممکن است در اواخر تیر و یا اوایل مرداد ماه تبدیل به شفیره شوند.

در ماه‌های تابستان، حشرات بالغ به تعداد زیاد روی درختهای ضعیف یافت می‌شوند. این حشرات در سمت آفتابی تنه و یا شاخه‌ها دیده می‌شوند و اگر مزاحمتی برای آنها ایجاد شود به زمین افتاده و بی حرکت می‌مانند. و گاهی هم به منظور پنهان شدن، در جهت جانبی و شبیه به راه رفتن زنجیره‌ها حرکت کرده و در طرف دیگر شاخه و یا تنه قرار می‌گیرد. از آنجایی که این حشره درختان ضعیف را برای تخم ریزی ترجیح می‌دهد لذا هرگونه اقدامی‌که بتواند به سالم نگاه داشتن درخت کمک کند توصیه می‌شود. مصرف کودهای ازته، هرس درختان، کم کردن میوه هنگام باروری، آبیاری منظم و شخم از جمله اقداماتی هستند که در تقویت درختان و حفاظت از آنها بر علیه این آفت کمک می‌نماید.

منابع: 
۱) اسماعیلی،م. آزمایش فرد، پ و امیر کریمی، ۱۳۷۰. حشره‌شناسی کشاورزی انتشارات دانشگاه تهران، ۵۵۰ صفحه 
۲) امامی، م. س. ۱۳۸۳. سوسک چوبخوار سارتا آفت مهم درختان نارون نشریه پیام سبز، شماره ۳۷ و ۳۸. صفحات ۳۸ تا ۴۱.
۳) باقری، م.ر . و م.س. امامی ۱۳۷۶. بررسی روش‌های مختلف مبارزه با پروانه فری درختان میوه در استان اصفهان گزارش پژوهشی بخش تحقیقات آفات و بیماری‌های گیاهی، مرکز تحقیقات کشاورزی اصفهان،

دانلود یک مقاله درارتباط با سوسک سارتا ٰ اینجا کلیک کنید.

Artificial diet for two flat-headed borers, Capnodis spp.
(Coleoptera: Buprestidae)
GALINA GINDIN¹, TATIANA KUZNETSOVA¹, ALEXEI PROTASOV¹, SHAUL BEN YEHUDA² and ZVI MENDEL¹*
1Department of Entomology, ARO, The Volcani Center, Bet Dagan, Israel
2Ministry of Agriculture, Extension Service, Afula, Israel
Key words. Coleoptera, Buprestidae, Capnodis spp., artificial diet, rearing, larval behaviour, stonefruits